Саха биллиилээх бэйиэтэ Бүөтүр Ньукулаайабыс Тобуруокап 1917 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1937 сыллаахха Николай Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрбитэ. Ити кэмтэн ыла өр сылларга тиһигин быспакка учууталлаабыта. 1942-1943 сылларга Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыттыбыта.
Саха биллиилээх бэйиэтэ Бүөтүр Ньукулаайабыс Тобуруокап 1917 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1937 сыллаахха Николай Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрбитэ. Ити кэмтэн ыла өр сылларга тиһигин быспакка учууталлаабыта. 1942-1943 сылларга Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыттыбыта.1960 сыллаахха Максим Горькай аатынан Литэрэтииринэй үнүстүүт иһинэн Үрдүкү литэрэтииринэй кууруһу бүтэрбитэ. Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын аппараатыгар литэрэтиирэ сүбэһитинэн үлэлээбитэ. Онтон кэлин Бүөтүр Ньукулаайабыс – Горькай аатынан Литэрэтииринэй үнүстүүтүгэр преподавателлээбитэ.Бэйиэт бастакы хоһоонун 1935 сыллаахха, педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан, Бүлүү оройуонун хаһыатыгар бэчээттэппитэ. Ол кэмтэн ыла кини айымньылара өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарын уонна “Хотугу Сулус” сурунаал илиистэригэр тиһигин быспакка бэчээттэммиттэрэ.Бүөтүр Тобуруокап “Буукубалар мунньахтара” поэмата уонна “Лыах” диэн кэпсээнэ 1946 сыллаахха оҕо литэрэтиирэтигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска иккис бириэмийэҕэ тиксибитэ. “Үлэ, эйэ дойдутугар” (1953), “Төрөөбүт дойдубар” (1956) диэн хоһооннорун хомуурунньуктара ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылбыттара. Кини хоһоонноро истиилинэн боростуойунан, норуот көрүн-күлүүтүн чаҕылхайдык туттуутунан, олоххо тапталынан уонна санаалара чуолкайынан биллэр уратылаахтар.50-60-с сылларга Бүөтүр Тобуруокап сахалыы уонна нууччалыы тылынан кэккэ кинигэлэри таһаартаабыта. Оҕолорго аналлаах “Чаҥый Чаҕаан” (1956) диэн поэма, “Кыталыктар кырдаллара” (1960) диэн хоһооннор хомуурунньуктара, кыра уонна орто саастаах оҕолорго аналлаах “Маҥан тииҥ” (1961) диэн поэма, “Хаар кыымнара” (1962) диэн поэмалар уонна хоһооннор хомуурунньуктара, “Хоһооннор, поэмалар” (1967), “Чыычаахтар күнү көрсө” (1970), “На берегах Вилюя” (1975), “Цветы на снегу” (1966) о.д.а. курдук кинигэлэри дьон-сэргэ билигин даҕаны олуһун кэрэхсээн ааҕар.Бүөтүр Тобуруокап “Күөн көрсөөччүлэр” диэн поэмата холкуос производствотыгар үлэҕэ тахсар ол кэминээҕи эдэр ыччат олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүтэ. Поэма ис хоһооно – араас өй-санаа утарыта харсыһыылара.Бэйиэт таптал лирикэтэ сайыдыытыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбитэ. Кини норуот ырыаларын стилистическэй ньымаларын туһанан ыраас тапталы ис сүрэҕиттэн туойбута, тапталлааҕын айылҕаҕа баар эгэлгэ кэрэҕэ тэҥнээн ыллыыр хоһоонноро аҕыйаҕа суохтар.Аан дойду үчүгэй да үчүгэй!Алаарда халлааным кытыыта…Бу тугуй? Бу тугум үөрүүтэй?Арааһа, таптаатым, быһыыта, эбэтэр:Таптыыбын эйигин,Сэгэттэй, бэйэҕин,Эдэркээн сүрэхпинСылытар эйэҕин.Эйиэхэ баар миэнэТалбаарар хатыҥым,Эйиэхэ баар миэнэКүөрэгэй чыычааҕым.Бэйиэт лирическэй уонна лиро-эпическай хабааннаах бөдөҥ айымньылары эмиэ суруйбута. Оннуктарынан “Мин Ленини көрбүтүм”, “Хаар”, “Эйиэхэ эрэ эттэхпинэ” диэн поэмаларын ааттыахха сөп. “Мин Ленини көрбүтүм” поэматыгар ааптар бэйэтин дьылҕатыгар уонна саха норуотун олоҕор улуу өрөбөлүүссүйэ сирдьитэ оонньообут сүҥкэннээхэй оруолун долгуйан, киэн туттан туран кэпсиир.Биллиилээх бэйиэт улахан ситиһиитинэн “Хаар” диэн поэма буоларын литэрэтииринэй кириитикэ биир санаанан бэлиэтээбитэ. Кини “үүт маҥан хаары” ойуулууругар араас чаҕылхай уобарастары сатабыллаахтык туһаммыта:Хаар!Сүөгэй күүгэнэ хаар!Мип-минньигэс хаарСып-сылаас хаар.Эн туллуккун,Эн хоптоҕун,Эн кынтайар кыталыккын,Эн кылбаарар кубаҕын!Эн сырдыккын, ырааскынМин сүрэҕим ылыахтын,Эн бараммат ырыаҕынМин дууһам ыллыахтын!Бүөтүр Тобуоруокап – бэртээхэй сатирик, үгэһит. Кини айымньыларын хомуурунньуктарыгар күөх көппөлөрү, киһиргэстэри, арыгыһыттары, дьон өйүгэр-санаатыгар кэм да баар эргэ олох хаалынньаҥнарын саралыыр, күлүү-элэк гынар сытыы тыллаах-өстөөх хоһооннор, үгэлэр куруук бааллара. “Өндөрүүскэ тиэтэйбэт”, “Хаппытыан, Хаппытыан”, “Аҥала улар уонна Албын саһыл” о.д.а. көрдөөх-күлүүлээх уонна сатирическай хоһоонноро норуокка киэҥник биллэллэр.Кини – оҕо талааннаах бэйиэтэ, олоҕун 30-тан тахса сылын үүнэр көлүөнэҕэ анаабыт педагог. Ити сыллар усталарыгар мунньуммут кэтээн көрүүлэрэ бэйиэккэ кырачааннар уйулҕаларын арыйан көрдөрөр айымньылары суруйарыгар кыаҕы биэрбиттэрэ.Тобуруокап үгүс хоһоонноро кэрэ матыыптаах маассабай ырыалар буолан киэҥник тарҕаммыттара. “Кырдал, кырдал кыыһа”, “Саха кыыһа кырасаабыссам”, “Кэтириинэ, эт эрэ!”, “Таптыырга, буруй суох”, “Суох, кэбис тапталым”, “Күөрэгэйдиин көрсүһүү” о.д.а. курдук уостан түспэккэ ылланар ырыалары ким барыта билэр.Бүөтүр Тобуруокап Аҕа дойду Улуу сэриитин 2-с истиэпэннээх, “Үлэ кыһыл Знамята”, “Бочуот Знага” уордьаннарынан, элбэх мэтээллэринэн, РСФСР уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэттэрин Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта, Саха норуодунай бэйиэтэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.Ийэ сирбэр сырдык, ыраасСардаҥалаах тапталбынЭтиллибэт сытыы, сылаасИстиҥ тылга кутаммын,Туналыйар куба курдукТойук гынан, дайытан,Ыраах, чугас сирдэр устунЫыта-ыыта турдарбын!Ити эппитин курдук, бэйиэт бэйэтин үгүс ахсааннаах ааҕааччыларын хомоҕой хоһооннорунан, ылбаҕай ырыаларынан билигин даҕаны үөрдэ турар!
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ
